Uchwalenie Konstytucji 3 maja - pierwszej takiej ustawy w Europie i drugiej na świecie - to jedno z najbardziej doniosłych wydarzeń w dziejach Polski. Nic dziwnego, że czołowy malarz naszej historii, Jan Matejko, postanowił uwiecznić je na swoim obrazie, nawet pomimo niechęci do malowania scen osadzonych w XVIII w.

Nie da się ukryć, że Jan Matejko w dużej mierze ukształtował wyobraźnię historyczną Polaków. To jego obrazy widzimy myśląc o ważnych wydarzeniach czy o poszczególnych władcach.

Artysta uwielbiał przeszłość, z pasją studiował teksty źródłowe, kolekcjonował dawne stroje i rekwizyty, jednak nie każdą epokę darzył jednakową sympatią. Swojemu sekretarzowi Marianowi Gorzkowskiemu, „uskarżał się, że malowanie obrazu z XVIII jest dla malarza bardzo niewdzięczne”. „Wolałbym raczej malować każdy wiek inny, niżeli XVIII, a jednak malować go trzeba!” - mówił i zgodnie z tą myślą postanowił uczcić setną rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja odpowiednim obrazem. Pracę rozpoczął już w grudniu 1890 r., ale nie zdążył jej skończyć przed 3 maja 1891 r. Mimo to zdecydował się wystawić dzieło w krakowskich Sukiennicach na specjalnym, bezpłatnym pokazie, by wszyscy chętni mogli uświadomić sobie wagę wydarzeń z przeszłości.

Konstytucja, a właściwie Ustawa Rządowa z dnia 3 maja została uchwalona w 1791 r. przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego wraz ze „stanami skonfederowanemi w liczbie podwóyney naród Polski reprezentującemi”. Malarze uwieczniający to wydarzenie, najczęściej ukazywali posłów zgromadzonych w Sali Senatorskiej w Zamku Królewskim w Warszawie. Taka sceneria nie była wystarczająco porywająca dla Matejki, dlatego zdecydował się namalować pochód posłów na ul. Świętojańskiej, w drodze do kościoła św. Jana Chrzciciela, gdzie król miał powtórzyć zaprzysiężenie Konstytucji. Dzięki temu mógł łatwo wprowadzić do kompozycji postacie, które nie uczestniczyły w obradach. Matejko miał w zwyczaju starannie przygotowywać się do malowania - przeszukiwał źródła, gromadził rekwizyty (w tym przypadku korzystał m.in. ze zdjęć zamku i kościoła oraz specjalnie wypożyczonego płaszcza królewskiego), ale nigdy nie zachowywał wierności historycznej. Zamiast dokumentować dany moment, wolał ukazywać syntezę wydarzeń - sygnalizować ich przyczyny i konsekwencje. Takie malarstwo miało wzbudzać w Polakach dumę, ale także refleksję nad błędami, które doprowadziły do opłakanej sytuacji kraju pod zaborami.

Na obrazie „Konstytucja 3 maja 1791 roku” można zidentyfikować blisko czterdzieści postaci historycznych. W tłumie wyróżnia się kilka z nich. Po lewej stronie widzimy Stanisława Augusta Poniatowskiego, który wstępuje na schody kościoła i teatralnym gestem podaje ręce do pocałunków. W rzeczywistości król dostał się do świątyni tunelem prowadzącym bezpośrednio z zamku, ale Matejko nie chciał rezygnować z zaznaczenia jego roli. Monarchę wita m.in. Jan Dekert - prezydent Warszawy, który zmarł rok przed uchwaleniem Konstytucji. Na obrazie jego postać symbolicznie upamiętnia walkę o prawa mieszczan, która znalazła odbicie w treści Ustawy Rządowej. Dalej na prawo, w czarnej sutannie, widoczny jest Hugo Kołłątaj, czyli jeden z autorów Konstytucji. Obok niego można wypatrzeć kilku innych współtwórców ustawy: Ignacego Potockiego, Scipione Piattoliego i Tadeusza Matuszewicza. Uwagę przyciąga umieszczony w centrum obrazu Stanisław Małachowski - marszałek Sejmu Wielkiego i jeden z głównych twórców Konstytucji, którą teraz triumfalnie wznosi w dłoni. Jest niesiony na rękach, podobnie jak Kazimierz Nestor Sapieha - kolejny współautor ustawy, marszałek federacji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na obrazie nie zabrakło też przeciwników reform. Jeden z nich leży na bruku szarpiąc kilkuletnie dziecko. To poseł kaliski Jan Suchorzewski, który podczas obrad w Sali Senatorskiej wyciągnął na środek swojego syna grożąc, że „Zabije własne dziecię, aby nie dożyło niewoli, którą ten projekt krajowi gotuje”. Symbolikę dzieła dopełniają osoby niezwiązane bezpośrednio z uchwaleniem Konstytucji. Sztandar Rzeczpospolitej Obojga Narodów trzyma Tadeusz Kościuszko z opatrunkiem na głowie. To zapowiedź przyszłej wojny w obronie Konstytucji, a w dalszej perspektywie insurekcji i ran jakie jej naczelnik odniósł w bitwie pod Maciejowicami. Z przyszłością związane są również postacie Jana Kilińskiego i ks. Józefa Poniatowskiego. Oprócz anonimowych mieszczan w tłumie można dostrzec chłopa, bowiem ustawa rządowa jako pierwsza obiecywała objęcie ochroną państwa jego warstwy społecznej.

Lista postaci historycznych

1. Stanisław Małachowski (1736–1809), marszałek Sejmu Wielkiego

2. Aleksander Linowski (ok. 1759–1820), poseł na Sejm Wielki, zwolennik konstytucji
3. Ignacy Wyssogota Zakrzewski (1745–1802), poseł na Sejm Wielki, zwolennik konstytucji
4. Tadeusz Kościuszko (1746–1817), generał wojsk koronnych
5. Kazimierz Nestor Sapieha (1757–1798), marszałek Sejmu Wielkiego
6. Julian Ursyn Niemcewicz (1757–1841), poseł na Sejm Wielki, współautor konstytucji
7. Michał Zabiełło (1760–1815), poseł na Sejm Wielki, zwolennik konstytucji
8. Jan Suchorzewski (zm. 1804 lub 1809), poseł na Sejm Wielki, przeciwnik konstytucji
9. Stanisław Kublicki (1750–1809), poseł na Sejm Wielki, zwolennik konstytucji
10. Franciszek Ksawery Branicki (ok. 1730–1819), hetman wielki koronny, przeciwnik konstytucji
11. Hugo Kołłątaj (1750–1812), podkanclerzy koronny, współautor konstytucji
12. Feliks Turski (1720–1800), biskup krakowski (lub Tymoteusz Gorzeński, biskup smoleński)
13. Ignacy Potocki (1750–1809), marszałek wielki litewski, współautor konstytucji
14. Adam Kazimierz Czartoryski (1734–1823), starosta generalny ziem podolskich, zwolennik konstytucji
15. Scipione Piattoli (1749–1809), sekretarz prywatny królewski, współautor konstytucji
16. Tadeusz Matuszewicz (1765–1819), poseł na Sejm Wielki, współautor konstytucji
17. Stanisław August Poniatowski (1732–1798), król Polski i Wielki Książę Litewski, współautor konstytucji
18. Anna Charlotta Dorota von Medem (1761–1821), księżna kurlandzka (lub Róża z Martynkowskich Dekertowa)
19. Elżbieta z Szydłowskich Grabowska (1748/9–1810), metresa królewska
20. Jan Dekert (1738–1790), prezydent miasta Warszawy
21. Antoni Stanisław Czetwertyński-Światopełk (1748–1794), przeciwnik konstytucji
22. Antoni Polikarp Złotnicki (ok. 1750–1830), poseł na Sejm Wielki, przeciwnik konstytucji
23. Francuski rojalista
24. Jan Kiliński (1760–1819), mistrz szewski
25. Klemens Maria Hofbauer (1751–1820), ksiądz redemptorysta
26. Stanisław Staszic (1755–1826), ksiądz, działacz oświeceniowy
27. Andrzej Hieronim Zamoyski (1716–1792), były wojewoda inowrocławski, autor Kodeksu Zamoyskiego
28. Tymoteusz Gorzeński (1743–1825), biskup smoleński
29. Kazimierz Konopka (1769–1805), sekretarz Hugona Kołłątaja
30. Ksiądz prawosławny
31. Paweł Ksawery Brzostowski (1739–1827), ksiądz (lub Józef Stępkowski)
32. Antoni Tyzenhauz (1733–1785), były zarządca litewskich ekonomii królewskich
33. Chłop
34. Józef Poniatowski (1763–1813), generał wojsk koronnych
35. Stanisław Mokronowski (1761–1821), poseł na Sejm Wielki
36. Młody Żyd
37. Stary Żyd

Matejko marzył, by jego dzieło zawisło w miejscu uchwalenia ustawy, czyli w Zamku Królewskim. W jego czasach nie było to możliwie, dlatego przekazał gotowy obraz Sejmowi Galicyjskiemu we Lwowie. Po odzyskaniu niepodległości płótno przeniesiono do gmachu sejmu w Warszawie. II wojnę światową przerwało ukryte pod podłogą strychu Zachęty, by później trafić do Muzeum Narodowego w Warszawie. Marzenie malarza spełniło się dopiero w 1984 r., kiedy to „Konstytucja 3 maja 1791 roku” zawisła w odbudowanym Zamku Królewskim.

Zdjęcie obrazu Jana Matejki „Konstytucja 3 Maja 1791 roku”, grafika oaz lista postaci historycznych – Wikimedia Commons/Domena publiczna