CZYTELNIA KULTURALNA
/ Polecamy
„Róża”. Wolność pod cudzym imieniem
06.10.26
W XVII-wiecznych Niemczech Róża ukrywa, że jest kobietą, by zdobyć własne gospodarstwo i samodzielnie decydować o swoim życiu. Zyskuje szacunek społeczności, której zasadom potajemnie się sprzeciwia. W filmie Markusa Schleinzera gra ją Sandra Hüller - nagrodzona za tę kreację Srebrnym Niedźwiedziem na tegorocznym Berlinale, a polskiej publiczności znana ostatnio także z roli Eriki Mann w „Ojczyźnie” Pawła Pawlikowskiego, polskim kandydacie do Oscarów 2027.
Do odizolowanej protestanckiej wsi przybywa żołnierz. Ma twarz naznaczoną blizną, niewiele mówi i przedstawia dokument, który ma potwierdzać jego prawo do opuszczonego gospodarstwa. Mieszkańcy początkowo traktują przybysza nieufnie, lecz pracowitość i pobożność stopniowo zapewniają mu miejsce w społeczności. Pod żołnierskim strojem kryje się Róża - kobieta, która przyjęła męską tożsamość, by móc decydować o sobie.
Z czasem bohaterka chce umocnić swoją pozycję i powiększyć gospodarstwo. Jej plany prowadzą do małżeństwa z Suzanną, córką zamożnego rolnika, graną przez Caro Braun. W życie budowane na tajemnicy zostaje więc włączona druga osoba, ze swoimi potrzebami i ograniczeniami.

To komplikuje opowieść o emancypacji. Markus Schleinzer podkreśla, że dążenie Róży do niezależności nie czyni jej wolną od sprzeczności: zabiegając o własną swobodę, bohaterka potrafi ograniczać swobodę innych. Film stawia tym samym pytanie o to, co dzieje się z człowiekiem, który uzyskuje dostęp do przywilejów wcześniej mu niedostępnych.
Kobiety żyjące pod męskim imieniem
Świat „Róży” wyrasta z doświadczenia wojny trzydziestoletniej, prowadzonej w latach 1618–1648. Konflikt, w którym spory religijne splatały się z rywalizacją europejskich potęg, przyniósł ziemiom niemieckim ogromne zniszczenia. Jego świadectwami są również ówczesne ryciny przedstawiające napaści żołnierzy i przemoc wobec ludności cywilnej. Za datami bitew i traktatów kryły się losy ludzi tracących domy oraz podstawowe poczucie bezpieczeństwa. W tym kontekście marzenie filmowej bohaterki o własnym gospodarstwie nabiera bardzo konkretnego znaczenia.
Historyczne podstawy ma także sam pomysł życia pod męskim imieniem. Pracując nad scenariuszem, Markus Schleinzer poznawał historie osób, które wybierały taki sposób funkcjonowania z rozmaitych powodów: szukały pracy, dostępu do edukacji, możliwości ucieczki przed przemocą lub przymusowym małżeństwem. Istotne bywały również pragnienia miłosne i własna tożsamość. Róża jest postacią stworzoną z wielu takich doświadczeń; jej losy nie odtwarzają jednej biografii.

Jedną z inspiracji była Catharina Margaretha Linck, znana również jako Anastasius Rosenstengel. Żyła pod męskim imieniem, pracowała i poślubiła kobietę. Po procesie została stracona w 1721 roku. Jej historia należy zatem do późniejszego okresu niż wydarzenia przedstawione w filmie. Dziś przypomina o niej tablica w Münster, a tamtejszy uniwersytet i miejskie instytucje wykorzystały premierę „Róży” do rozmowy o historycznych doświadczeniach osób przekraczających granice przypisywane płci.
Znamienne, że ślady podobnych losów zachowały się często w aktach sądowych - dokumentach sporządzanych wtedy, gdy czyjaś samodzielnie wybrana droga stawała się przedmiotem oskarżenia. Jak wyjaśniał Markus Schleinzer podczas Berlinale, takie źródła pozwalają poznać jedynie część tych historii. Można więc zapytać także o osoby, których nigdy nie zdemaskowano i których życie nie trafiło do urzędowych zapisów.
Jak powstawała „Róża” Markusa Schleinzera
Markus Schleinzer przez siedemnaście lat pracował jako reżyser castingu, współpracując m.in. z Michaelem Hanekem, Jessicą Hausner i Ulrichem Seidlem. Przy „Białej wstążce” Michaela Hanekego odpowiadał również za pracę z dziecięcymi wykonawcami na planie. „Róża” jest jego trzecim pełnometrażowym filmem reżyserskim, po „Michaelu” i „Angelo”. Za scenariusz odpowiada wspólnie z Alexandrem Bromem.
Rolę Róży pisał z myślą o Sandrze Hüller. Ważną inspiracją wizualną było dla niego malarstwo przedstawiające codzienność: pracę, ciała w ruchu, zwierzęta i materialność ubrań. Czarno-białe zdjęcia Geralda Kerkletza wiążą się z jego zamiarem uniknięcia dekoracyjnego obrazu przeszłości. Jak tłumaczy reżyser, odejście od koloru pozwala inaczej rozłożyć uwagę między twarzą, gestem i otoczeniem.

Sandra Hüller - od „Requiem” do „Róży”
Srebrny Niedźwiedź za „Różę” ma w karierze Sandry Hüller szczególne znaczenie. Pierwszą nagrodę aktorską w Berlinie otrzymała dokładnie dwadzieścia lat wcześniej - w 2006 roku, za „Requiem” Hansa-Christiana Schmida. Tegoroczne wyróżnienie przyznano jej w kategorii najlepszej roli pierwszoplanowej.
Pomiędzy tymi nagrodami znalazły się role, które pokazują rozpiętość jej aktorstwa. W „Tonim Erdmannie” Maren Ade zagrała Ines, pochłoniętą pracą konsultantkę, której uporządkowane życie zakłóca ojciec ze swoim nieprzewidywalnym poczuciem humoru. Ta kreacja przyniosła Sandrze Hüller Europejską Nagrodę Filmową w 2016 roku.
Kolejny szczególny moment nastąpił w 2023 roku. W „Anatomii upadku” Justine Triet aktorka wcieliła się w pisarkę podejrzewaną o zabójstwo męża. Podczas procesu ocenie podlegają zarówno okoliczności jego śmierci, jak i najintymniejsze szczegóły małżeństwa. Za tę rolę Sandra Hüller otrzymała drugą Europejską Nagrodę Filmową, a w następnym roku Cezara i nominację do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej.
Równocześnie w „Strefie interesów” Jonathana Glazera zagrała Hedwig Höss, żonę komendanta Auschwitz, urządzającą rodzinne życie tuż obok obozu. Zestawienie tych postaci przypomina, jak odmienne perspektywy potrafi przyjmować Sandra Hüller: od kobiety, której prywatność zostaje poddana publicznemu osądowi, po osobę korzystającą z przywilejów zbrodniczego systemu.
Erika Mann w „Ojczyźnie” Pawła Pawlikowskiego
W tym roku szczególne miejsce w filmografii Sandry Hüller zajmuje również „Ojczyzna” Pawła Pawlikowskiego. Aktorka gra w niej jedną z głównych ról - Erikę Mann, aktorkę i pisarkę, córkę Thomasa Manna. Jej ekranowym partnerem jest Hanns Zischler jako autor „Buddenbrooków” i „Czarodziejskiej góry”. Filmowa podróż ojca i córki przez zrujnowane Niemcy rozgrywa się latem 1949 roku i prowadzi z Frankfurtu do Weimaru.
Paweł Pawlikowski otrzymał za „Ojczyznę” nagrodę za reżyserię na tegorocznym festiwalu w Cannes. 18 września film został wybrany polskim kandydatem do Oscarów 2027 w kategorii najlepszego pełnometrażowego filmu międzynarodowego. Sandra Hüller znalazła się więc w centrum dwóch opowieści, które w tym samym sezonie będą reprezentować różne kinematografie: Austria zgłosiła do tej kategorii właśnie „Różę”.
Obie role można zestawić także poza kontekstem nagród. Dzielą je stulecia, pochodzenie bohaterek i ich pozycja społeczna, lecz każda pozwala przyjrzeć się relacji między jednostką a światem, który wyznacza jej miejsce. W „Ojczyźnie” są to rodzina, dziedzictwo kultury i doświadczenie wojny. W „Róży” pytanie o samodzielność zaczyna się od rzeczy najbardziej podstawowych: pracy, domu i możliwości decydowania o własnym losie.
„Róża” Markusa Schleinzera wejdzie do polskich kin 9 października 2026 roku.
Dystrybutorem filmu jest Gutek Film.
Tworzenie tekstów o kulturze dobrze smakuje przy kawie.
Jeśli masz ochotę, możesz postawić kawę naszej redakcji.
Z góry serdecznie dziękujemy! ☕ 😊

Publikacja powstała w ramach
Społecznej kampanii edukacyjnej Legalna Kultura

Najnowsze - na skróty





