Mija 20. rocznica wejścia w życie Ustawy o kinematografii - ustawy, która zmieniła oblicze polskiego kina - przede wszystkim, powołując do życia Państwowy Instytut Sztuki Filmowej, ale również umożliwiając nam, widzom realne wspieranie i kształtowanie obrazu rodzimej kinematografii.

Przełomowa ustawa i powołanie PISF

Z dzisiejszej perspektywy rzeczywistość roku 2005 wydaje się odległym, zamierzchłym czasem. Jeśli chodzi o krajobraz kinowy - lista ówczesnych premier przywołuje nostalgiczne wspomnienia - “Poznaj moich rodziców”, “Wyznania Gejszy”, trzecia część sagi Gwiezdne Wojny, “Skazany na bluesa” czy fenomenalny “Komornik” z Andrzejem Chyrą w roli głównej. Przywołuję te tytułu po to, aby właściwie umiejscowić w czasoprzestrzeni moment uchwalenia przez Sejm RP, przedmiotowej ustawy. Wcześniejsze akty regulujące kwestie kinematografii pochodziły kolejno, z 1934 r. (ustawa o filmach i ich wyświetlaniu^[1]), z roku 1951 (ustawa o kinematografii^[2]), oraz 1987 (ustawa o państwowych instytucjach filmowych^[3]). Ciekawym znakiem tamtych czasów, było również powstanie Polskiej Partii Posiadaczy Magnetowidów - formacji, której celem nie było zdobywanie poparcia społecznego czy władzy, ale całkiem sprytne omijanie ówczesnych przepisów kinematograficznych. Obecnie mówi się, że PPPM była właściwe zakamuflowaną grupą rozprowadzającą pirackie kasety VHS, działającą na bazie przekształconych wypożyczalni ^[4]. Nie da się ukryć, że to właśnie na początku nowego millenium, po szalonym czasach “dzikiego wschodu” lat 90-tych, polska kinematografia potrzebowała pewnego ustrukturyzowania oraz, co najważniejsze, włączenia widzów/społeczeństwa w proces współtworzenia szeroko rozumianej, polskiej sceny filmowej.

30 czerwca 2005 roku Sejm RP uchwalił Ustawę o kinematografii, która w nowy i w przede wszystkim nowoczesny sposób, określa zasady wspierania twórczości filmowej i innej działalności w dziedzinie kinematografii oraz ochrony zasobów sztuki filmowej. W celu wspierania rozwoju kinematografii, ale też zapewnienia płynnego wdrażania się w nową rzeczywistość prawną, ustawa powołała do życia Polski Instytut Sztuki Filmowej (PISF). Zgodnie z treścią art. 7 ust. 1 i art. 10 ust. 1 Ustawy o kinematografii PISF jest państwową instytucją, nadzorowaną przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Instytut powołany w celu realizacji zadań z zakresu polityki państwa w dziedzinie kinematografii bezpośrednio wymienionych w art. 8 omawianej ustawy. Są to przede wszystkim działania w takich obszarach jak: dofinansowywanie przedsięwzięć z zakresu przygotowania projektów filmowych, produkcji filmów, dystrybucji filmów i rozpowszechniania filmów, promocji polskiej twórczości filmowej i upowszechniania kultury filmowej, w tym produkcji filmów podejmowanych przez środowiska polonijne, tworzenie warunków do rozwoju polskiej produkcji filmów i koprodukcji filmowej, inspirowanie i wspieranie rozwoju wszystkich gatunków polskiej twórczości filmowej, a w szczególności filmów artystycznych, w tym przygotowania, wspieranie działań mających na celu tworzenie warunków powszechnego dostępu do dorobku polskiej, europejskiej i światowej sztuki filmowej czy wspieranie rozwiązań ułatwiających zapoznanie się z dorobkiem kinematografii osobom z niepełnosprawnościami wzroku i słuchu. Jak można zauważyć, oprócz stricte formalno-finansowych obowiązków, PISF postawiono w doniosłej roli, nie tylko głównego promotora polskiego filmu, ale także instytucji mającej za zadanie ułatwianie dostępu do tej dziedziny sztuki. PISF angażuje się również w programy wspierające debiutantów oraz wspiera programy doskonalenia zawodowego prowadzone przez państwowe i prywatne szkoły filmowe, m.in. Szkołę Wajdy i Warszawską Szkołę Filmową. Jeśli chodzi o obszar edukacyjny, warto wspomnieć o jednym z prowadzonych przez PISF programów edukacyjnych - uruchomionej w styczniu 2009 roku Filmoteki Szkolnej, dzięki której polskie szkoły mają dostęp do najważniejszych dzieł polskiej kinematografii podzielonych na 54 lekcje. PISF stał się również swoistym pośrednikiem, pomiędzy ustawodawcą o społeczeństwem, dzięki czemu widzowie uzyskali realny wpływ na kierunek kształtowania kinematografii - przede wszystkim za sprawą ustanowienia publicznego finansowania konkretnych projektów filmowych. Trzeba bowiem pamiętać, że to właśnie my - widzowie/podatnicy gramy główną rolę we wspieraniu polskiej sceny - poprzez wybieranie legalnych źródeł czy aktywne uczestniczenie w życiu tej branży.

Legalne źródła = wspieranie kina

Ktoś może zapytać - w jaki sposób korzystanie z legalnych źródeł, przekłada się na rozwój polskiej kinematografii? Takie pytanie jest jak najbardziej zasadne, gdyż wiele osób nie zdaje sobie sprawy ze swojego realnego wpływu w tym obszarze. Zaczynając od bardziej abstrakcyjnych przykładów, należy wskazać na budowanie zdrowej kultury, opartej o wzajemny szacunek na odcinku twórcy - publiczność. Branża, która czuje wsparcie (wyrażane choćby właśnie poprzez stronienie od pirackich źródeł/nośników), ze strony rodzimej widowni, po prostu lepiej działa. Daje to również przestrzeń do rozwijania ambitnych projektów, które niekoniecznie staną się hitami sprzedażowymi, ale poprzez poruszanie często trudnych czy konfrontacyjnych tematów, powinny mieć swoje miejsce w kulturalnym dyskursie. Sztuka to przecież nie tylko estetyka i funkcjonalizm, ale przede wszystkim platforma do poruszania, prowokowania czy stawiania pytań, które nie z różnych względów nie mogą być postawione gdzie indziej.

W drugiej kolejności, są to oczywiście wpływy do PISF-u, które umożliwiają jego poprawne funkcjonowanie, a co za tym idzie wsparcie projektów filmowych. Jak niedawno przekazał rzecznik PISF – Daniel Witkowski, tylko w trzecim kwartale bieżącego roku, do PISF wpłynie ponad 13 milionów złotych (od początku roku jest to już ok. 40 milionów złotych), pochodzących z tzw. podatku VOD. “Opłata audiowizualna”, jak również bywa nazywana, została wprowadzona w 2020 roku w ramach tzw. trzeciej tarczy antykryzysowej i wynosi 1,5 proc. przychodów z opłat od użytkowników lub z reklam (w zależności od tego, które przychody są wyższe u danej firmy), pochodzących z platform streamingowych – czyli w pełni legalnych źródeł. W tym wypadku równanie jest bardzo proste – korzystasz z legalnych serwisów streamingowych – dokładasz swoją cegiełkę wsparcie polskich twórców filmowych. Warto oczywiście dodać, że opłata pobierana jest od firm, nie użytkowników czy subskrybentów, którzy oczywiście już ponieśli koszt w związku np. z wykupieniem pakietu w danym serwisie.

Pandemiczny kryzys pokazał nam jak ważne jest wzajemne wsparcie i poszanowanie pracy włożonej w rozwój konkretnych segmentów polskiej kultury. W pewnym sensie ten okres uzmysłowił nam również, jak duży wpływ na kondycję kultury w ogóle ma zaangażowana widownia, która aktywnie uczestniczy w kulturze, a przez to wspiera branżę kreatywną, w tym filmową. “Nie ma kina bez widza”, przestało być nieco wyświechtanym sloganem, a stało się rzeczywistością. Możemy się tylko cieszyć, że pomimo różnych trudności, mamy “u siebie” przepisy prawne, takie jak Ustawa o kinematografii, oraz instytucje takie jak PISF, które holistycznie podchodzą do tematu rozwoju sztuki filmowej, a z drugiej strony dają również pewnie narzędzie w ręce tych najbardziej zainteresowanych – nas, widzów.