Legalne korzystanie ze źródeł kultury – czyli jakie?

PRAWO W KULTURZE

/ Prawo w praktyce

Legalne korzystanie ze źródeł kultury – czyli jakie?

Legalne korzystanie ze źródeł kultury – czyli jakie?

02.04.26

Kwestia zgodnego z prawem korzystania z zasobów kultury, do których dostęp w cyfrowym świecie zdaje się nie mieć faktycznych ograniczeń, była i z pewnością będzie wielokrotnie podejmowana na naszych łamach. Mimo że staramy się przybliżać i wyjaśniać pojawiające się wątpliwości naszych czytelników dotyczące korzystania z cudzej twórczości w tej sferze, temat wydaje się niezmiennie niewyczerpany i wciąż rodzi liczne pytania.

 

Nie trzeba więc szczególnej okazji, by przypomnieć podstawowe zasady, na jakich możemy w sferze osobistej korzystać z zasobów kultury, oraz wyjaśnić kilka „mitów” dotyczących legalnego korzystania z cudzej twórczości. Ich weryfikacja, mamy nadzieję, ułatwi korzystanie z przysługujących nam w tej sferze możliwości w sposób bezpieczny, również z prawnej perspektywy.

 

Na wstępie warto po raz kolejny przypomnieć, że ogólne zasady korzystania z utworów chronionych przez prawo autorskie, czyli wszelkich rezultatów działalności człowieka, które mają – w uproszczeniu – twórczy i indywidualny charakter, nakładają na użytkowników dwa podstawowe rodzaje obowiązków.

 

Pierwszym jest konieczność uzyskania zgody twórcy bądź innego podmiotu uprawnionego z tytułu autorskich praw majątkowych na korzystanie z danego utworu. To twórcy przysługuje bowiem, co do zasady, wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 17 PrAut.[1]).

 

Drugim jest obowiązek poszanowania autorskich praw osobistych, którego istotnym przejawem jest wymóg oznaczenia autora imieniem i nazwiskiem albo pseudonimem – jeżeli utwór został w ten sposób oznaczony – w przypadkach, w których wymóg taki wynika z przepisów prawa.

 

Od powyższej zasady zarówno przepisy prawa europejskiego[2], jak i polskiej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych[3] przewidują wyjątki, pozwalające – w przypadkach i na warunkach określonych przez prawo – na korzystanie z cudzej twórczości bez każdorazowego uzyskiwania zgody uprawnionego.

 

Dozwolony użytek osobisty

 

Kluczową instytucją pozwalającą na korzystanie z zasobów kultury podlegających ochronie prawnoautorskiej do celów prywatnych jest tzw. dozwolony użytek osobisty (art. 23 PrAut.).

 

Na jego podstawie możemy nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionych utworów w zakresie własnego użytku osobistego. Nie musimy zatem ani uzyskiwać zezwolenia twórcy, ani uiszczać mu z tego tytułu wynagrodzenia.

 

Mimo że art. 23 PrAut. nie definiuje pojęcia użytku osobistego, jego potoczne znaczenie pozostaje zbliżone do rozumienia przyjmowanego w prawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie, użytek osobisty to taki, którego celem może być np. umilenie czasu, realizowanie hobby czy przyswajanie wiedzy[4].

 

Komercyjny charakter wykorzystania utworu wyklucza możliwość powołania się na dozwolony użytek osobisty. Sama niekomercyjność nie zawsze jednak wystarcza – istotne jest również to, aby korzystanie z utworu pozostawało w sferze prywatnej i służyło zaspokajaniu osobistych potrzeb.

 

Dla kogo dozwolony użytek osobisty?

 

Zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów. Z utworów możemy korzystać samodzielnie albo w kręgu osób, z którymi pozostajemy w tzw. związku osobistym, w szczególności wynikającym z pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.

 

Relacje te powinny mieć rzeczywisty, osobisty charakter. Sama przynależność do tej samej grupy internetowej czy ograniczenie widoczności publikacji w mediach społecznościowych nie wystarczy jeszcze do uznania, że wszystkie osoby należą do kręgu objętego dozwolonym użytkiem osobistym. Jeżeli jednak dostęp do treści rzeczywiście ograniczony jest do osób pozostających ze sobą w związku osobistym, korzystanie z utworu może mieścić się w granicach tej instytucji[5].

 

Należy również pamiętać, że na dozwolony użytek osobisty mogą powoływać się osoby fizyczne, a nie osoby prawne czy inne jednostki organizacyjne. Dlatego nawet jeżeli utwór miałby zostać wykorzystany w szczytnym celu, np. w ramach działalności charytatywnej prowadzonej przez fundację, nie można takiego wykorzystania uzasadnić dozwolonym użytkiem osobistym.

 

Czego nie obejmuje dozwolony użytek osobisty?

 

Dozwolony użytek osobisty nie obejmuje wszystkich kategorii utworów.

 

Przepisy PrAut. wyłączają stosowanie art. 23 w odniesieniu do programów komputerowych (art. 77 ust. 1 PrAut.). Oznacza to, że nie można powołać się na dozwolony użytek osobisty np. po to, aby skopiować program komputerowy od członka najbliższej rodziny do własnego „domowego” użytku.

 

W przypadku gier komputerowych sytuacja jest bardziej złożona. Gra może zawierać zarówno program komputerowy, jak i inne chronione elementy, np. grafikę, muzykę czy warstwę audiowizualną. Dlatego nie można automatycznie stwierdzić, że cała gra komputerowa podlega dokładnie takim samym zasadom jak program komputerowy.

 

W kontekście dozwolonego użytku osobistego trzeba również pamiętać, że dotyczy on wyłącznie utworów rozpowszechnionych, czyli takich, które zostały udostępnione publicznie za zgodą twórcy (art. 6 ust. 1 pkt 3 PrAut.).

 

Nie można więc powołać się na tę instytucję w przypadku korzystania z utworu, który nie został jeszcze publicznie udostępniony za zgodą twórcy, np. z nieuprawnionego wycieku filmu, książki czy nagrania przed ich oficjalnym udostępnieniem.

 

Istotne jest również źródło, z którego pochodzi wykorzystywany utwór. Art. 23 PrAut. nie zawiera wprawdzie wprost sformułowanego wymogu korzystania wyłącznie z „legalnego źródła”, jednak orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyraźnie rozróżnia kopie pochodzące ze źródeł legalnych i nielegalnych przy ocenie dopuszczalności kopiowania na użytek prywatny[6].

 

Dlatego dozwolony użytek osobisty nie powinien być traktowany jako podstawa do świadomego korzystania z treści udostępnionych bez zgody uprawnionych. Warto więc zwracać uwagę na źródło, z którego pochodzi film, książka, muzyka czy inny utwór.

 

Na koniec warto raz jeszcze podkreślić, że odpłatność źródła nie jest równoznaczna z jego legalnością – podobnie jak bezpłatny dostęp nie oznacza automatycznie, że źródło jest nielegalne. Wysokiej jakości zasoby kultury można znaleźć również bezpłatnie, o czym będzie można przekonać się, korzystając ze Bazy Legalnych Źródeł.

 

Autorka – Sara Dobrzańska, prawniczka

 

 



[1] Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 24, dalej również jako: PrAut.

 

[2] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/29/WE z 22.05.2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (art. 5 ust. 2 lit. b).

 

[3] Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 24.

 

[4] Tak np. Sąd Okręgowy w Warszawie, XXII Wydział Własności Intelektualnej, wyrok z dnia 26 maja 2023 r., sygn. akt XXII GW 45/23.

 

[5] K. Gienas, Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, red. E. Ferenc-Szydełko, Warszawa 2021, s. 156, 163.

[6] Zob. np. wyrok TSUE z 10.04.2014 r. w sprawie ACI Adam BV i in. przeciwko Stichting de Thuiskopie i Stichting Onderhandelingen Thuiskopie vergoeding, C-435/12, ECLI:EU:C:2014:254; wyrok TSUE z 12.11.2015 r. w sprawie Hewlett-Packard Belgium SPRL przeciwko Reprobel SCRL, C-572/13, ECLI:EU:C:2015:750.




Tworzenie tekstów o kulturze dobrze smakuje przy kawie.
Jeśli masz ochotę, możesz postawić kawę naszej redakcji.
Z góry serdecznie dziękujemy! ☕ 😊

Postaw mi kawę na buycoffee.to


Publikacja powstała w ramach
Społecznej kampanii edukacyjnej Legalna Kultura




Spodobał Ci się nasz artykuł? Podziel się nim ze znajomymi 👍


Do góry!