PRAWO W KULTURZE
/ Prawo w praktyce
Piratowanie książki trwa kilka sekund - czytelniczy paradoks
23.04.26
Kilkanaście lat temu kopiowanie książek wiązało się ze spędzeniem kilku godzin w punkcie ksero i oczywistymi niedogodnościami logistycznymi. Dziś, w dobie e-booków i elektronicznego dostępu do zasobów kultury, aby „spiracić” dany tytuł, wystarczy jedno kliknięcie. Na napisanie książki pisarz często poświęca lata. Ta dysproporcja poraża.
Poznajcie problem nielegalnego kopiowania literatury z okazji Światowego Dnia Książki i Praw Autorskich, który obchodzimy 23 kwietnia.
Nielegalny obrót książkami w sieci
Dyskusja o nielegalnym pobieraniu treści z internetu jest stara jak on sam. Początkowo dotyczyła głównie muzyki oraz filmów, rzadziej książek czy innych rodzajów twórczości. Dopiero z nadejściem ery e-booków i czytników obrót nielegalnie udostępnianymi książkami znacznie się rozwinął. Choć piractwo nadal dotyczy różnych rodzajów treści cyfrowych, skala nielegalnego obrotu książkami również stanowi poważny problem dla rynku wydawniczego i samych twórców.
Nielegalny obrót książkami pozostaje w pewnym stopniu terra incognita. Dane w tym zakresie opierają się głównie na deklaracjach osób biorących udział w badaniach, jednak wyłania się z nich coraz wyraźniejszy obraz zjawiska. Sprawę ułatwia oczywiście wszechobecna digitalizacja oraz wzrost popularności takich formatów jak e-booki i audiobooki. Gdyby książki były dostępne wyłącznie w formie tradycyjnej, śledzenie skali ich nieuprawnionego kopiowania byłoby znacznie trudniejsze. Trudno przecież wyobrazić sobie kontrolerów obecnych w każdym punkcie ksero w kraju.
Jak piracą Polacy?
W nawiązaniu do wspomnianych analiz warto wyróżnić badanie „Czytelnicy 2.0”, przeprowadzone w 2024 roku przez serwis Lubimyczytać.pl we współpracy ze Stowarzyszeniem Czytam i Słucham Legalnie oraz Porozumieniem Wydawców Książek. W badaniu udział wzięło ponad 15 tysięcy osób, a jego wyniki dostarczyły interesujących spostrzeżeń dotyczących czytelniczych przyzwyczajeń, w tym korzystania z legalnych i nielegalnych źródeł.
Podstawowym wnioskiem jest to, że rosnąca popularność legalnych abonamentów na e-booki i audiobooki nie oznacza całkowitego zaniku piractwa. Ponad 65% uczestników badania korzystało z e-booków, a 53,5% czytających książki elektroniczne wskazało abonamenty jako główne źródło dostępu do treści.
Co jednak ciekawe, 12% użytkowników e-booków deklarowało korzystanie z nielegalnych źródeł, a w przypadku audiobooków odsetek ten wynosił 7%. W porównaniu z wcześniejszymi badaniami oznacza to wyraźny spadek skali nielegalnego pobierania książek cyfrowych, choć problem nadal pozostaje zauważalny.
Raport dostarcza również interesujących informacji o preferencjach czytelników. Wśród najpopularniejszych gatunków znalazły się kryminały, literatura piękna, fantasy oraz literatura obyczajowa. Jak widać, rozwój nowych formatów nie zmienia zasadniczo naszych literackich upodobań.
A skąd czytelnicy biorą nielegalnie udostępniane książki? Nadal jednym ze źródeł są serwisy umożliwiające wymianę plików, w tym Chomikuj.pl, oraz sieci torrentowe. Jednocześnie coraz większa dostępność legalnych platform abonamentowych sprawia, że czytelnicy mają dziś znacznie więcej możliwości wygodnego korzystania z literatury bez naruszania praw jej twórców.
Co na to prawo?
Przede wszystkim należy odróżnić pobieranie nielegalnie udostępnionego e-booka lub audiobooka od jego dalszego rozpowszechniania.
Polskie prawo przewiduje możliwość korzystania z utworów w ramach tzw. dozwolonego użytku osobistego. Zgodnie z art. 23 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych możemy nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionych utworów na własne potrzeby. Nie oznacza to jednak, że pobieranie książek z dowolnego źródła jest automatycznie legalne. W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej znaczenie ma również legalność źródła, z którego pochodzi kopiowany utwór.
Co innego bezprawne udostępnianie – w takim przypadku możemy mówić o odpowiedzialności cywilnej, a w określonych okolicznościach również karnej. Należy się wówczas liczyć z tym, że uprawniony podmiot może dochodzić m.in. naprawienia wyrządzonej szkody. Warto również pamiętać, że w przypadku korzystania z sieci torrentowych pobieraniu plików może towarzyszyć ich równoczesne udostępnianie innym użytkownikom.
Oddzielnym zagadnieniem jest samodzielne tworzenie kopii cyfrowych, czyli digitalizacja książek. Z punktu widzenia prawa takie działanie stanowi zwielokrotnienie utworu, jednak art. 23 dopuszcza wykonywanie kopii na potrzeby własnego użytku osobistego, oczywiście w granicach przewidzianych przez ustawę.
Co ciekawe, również biblioteki są uprawnione do tworzenia cyfrowych kopii książek znajdujących się w ich zbiorach, ale w określonych celach – przede wszystkim ich uzupełnienia, zachowania lub ochrony. Nie oznacza to jednak możliwości dowolnego udostępniania takich kopii w internecie.
Biblioteki mogą również oferować czytelnikom dostęp do e-booków, choć zasady ich udostępniania zależą od warunków zawartych umów licencyjnych. W niektórych przypadkach z danego tytułu może korzystać tylko jedna osoba naraz, w innych dostęp otrzymuje większa liczba czytelników.
Takie ograniczenia wynikają przede wszystkim z przyjętego modelu licencyjnego, a nie z ogólnej zasady nakazującej udostępnianie każdego e-booka wyłącznie jednej osobie. Biblioteki zawierają w tym celu umowy z wydawcami, dystrybutorami lub dostawcami platform cyfrowych, którzy dysponują odpowiednimi prawami.
Całe założenie e-bookowego systemu opiera się przecież na szerokiej dostępności danego tytułu, bez konieczności drukowania kolejnych egzemplarzy książek. Wyzwaniem pozostaje więc pogodzenie wygody cyfrowego dostępu do literatury z ochroną praw autorów i interesów wydawców.
Autor: Paweł Kowalewicz, prawnik
Redakcja: Fundacja Legalna Kultura
Grafika: Freepik
Tworzenie tekstów o kulturze dobrze smakuje przy kawie.
Jeśli masz ochotę, możesz postawić kawę naszej redakcji.
Z góry serdecznie dziękujemy! ☕ 😊

Publikacja powstała w ramach
Społecznej kampanii edukacyjnej Legalna Kultura

- Prawo w kulturze
- Piractwo
- Podróbki
- Przewodnik po prawie autorskim
- > Prawo w praktyce
- Audycje o prawie autorskim
- Akty prawne
- Organizacje zbiorowego zarządzania
- Prawo Własności Intelektualnej w Działalności Dziennikarskiej
Prawo w praktyce – na skróty
Archiwum





