Odzyskane po latach. Skarby polskich kolekcji na wystawie w Kordegardzie

STREFA WYDARZEŃ

/ Polecamy

Odzyskane po latach. Skarby polskich kolekcji na wystawie w Kordegardzie

Odzyskane po latach. Skarby polskich kolekcji na wystawie w Kordegardzie

29.10.26

 

Przez dziesięciolecia uznawano je za zaginione. Jedne odnaleziono na zagranicznych aukcjach, inne wróciły dzięki osobom, które rozpoznały ich pochodzenie i zdecydowały się je zwrócić. W warszawskiej Kordegardzie można oglądać wystawę „Utracone / Odzyskane. Oblicza kobiet”, prezentującą dzieła przywrócone polskim kolekcjom po wielu latach. Wśród nich są XVII-wieczna „Madonna z Dzieciątkiem” odnaleziona w Tokio, „Dama z wachlarzem” z Pałacu w Wilanowie czy prace Leona Wyczółkowskiego i Berthy Wegmann.

 

To już dziesiąta, jubileuszowa odsłona cyklu „Utracone / Odzyskane”, organizowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Narodowe Centrum Kultury. Tym razem wspólnym motywem prezentowanych obiektów są kobiece wizerunki – od Madonny i alegorycznych postaci, przez damy i arystokratki, po dziewczęta przedstawiane w codziennych scenach.

 

Za każdym z nich kryje się jednak jeszcze jedna opowieść: o utracie, wieloletnich poszukiwaniach i niekiedy zaskakującym odnalezieniu.

 

Z Przeworska przez Nowy Jork aż do Tokio

 

Jedną z najciekawszych historii ma znajdująca się w centrum ekspozycji „Madonna z Dzieciątkiem”, przypisywana włoskiemu malarzowi Alessandro Turchiemu. Obraz powstał na przełomie XVI i XVII wieku lub w pierwszej połowie XVII stulecia.

 


„Madonna z Dzieciątkiem”, obraz przypisywany Alessandrowi Turchiemu, domena publiczna. 

 

Najstarszy znany dokument potwierdzający jego obecność w polskich zbiorach pochodzi z 1823 roku. Dzieło znajdowało się w kolekcji Lubomirskich w pałacu w Przeworsku, a wcześniej należało do Stanisława Kostki Potockiego. W czasie II wojny światowej zostało wywiezione do Niemiec i na wiele lat ślad po nim zaginął. Pod koniec lat 90. pojawiło się na aukcji w Nowym Jorku, po czym ponownie zniknęło z pola widzenia badaczy.

 

Przełom nastąpił w styczniu 2022 roku. Pracownik Departamentu Restytucji Dóbr Kultury MKiDN rozpoznał poszukiwany obraz w ofercie domu aukcyjnego w Tokio. Po analizie jego pochodzenia i oględzinach przeprowadzonych przez ekspertów strona polska złożyła wniosek restytucyjny. Japoński dom aukcyjny Mainichi Auction Inc., w porozumieniu z właścicielem dzieła, zdecydował się przekazać je Polsce bez żadnych kosztów. W 2023 roku „Madonna z Dzieciątkiem” wróciła do kraju i trafiła do Muzeum Książąt Lubomirskich, będącego częścią Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Była to pierwsza polska strata wojenna odnaleziona na Dalekim Wschodzie.

 

„Dama z wachlarzem” wraca do Wilanowa

 

Zupełnie inaczej potoczyły się losy „Damy z wachlarzem” – XIX-wiecznego oleodruku z ręcznie podmalowanymi fragmentami, który przed wojną należał do zbiorów wilanowskich.

 

Dzieło można odnaleźć już w „Inwentarzu obrazów” z 1877 roku, a następnie w katalogu wyposażenia pałacu z końca XIX wieku. Najprawdopodobniej zostało wywiezione z Wilanowa jesienią 1944 roku, kiedy niemieckie władze okupacyjne prowadziły akcję rabunku wyposażenia rezydencji.

 

Po blisko osiemdziesięciu latach historia przybrała niespodziewany obrót. W 2023 roku mieszkające w Berlinie małżeństwo zwróciło uwagę na oznaczenia zachowane na odwrocie obiektu – dawny numer inwentarzowy oraz stempel „GALERYA OBRAZÓW W WILLANOWIE”. Właściciele sami zgłosili chęć oddania dzieła i zdecydowali się na jego bezwarunkowy zwrot. Dzięki temu „Dama z wachlarzem” ponownie znalazła się w kolekcji Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.

 

Wyczółkowski odnaleziony po ponad 70 latach

 

Na wystawie można zobaczyć również pastel „Wiejska dziewczyna w żółtej chuście”, nazywany także „Góralką”, namalowany przez Leona Wyczółkowskiego w 1900 roku.

 


„Wiejska dziewczyna w żółtej chuście” („Góralka”), Leon Wyczółkowski, domena publiczna.

Obraz kupił od artysty kolekcjoner i profesor prawa Leon Piniński, który część swoich zbiorów przekazał następnie na Wawel. Podczas II wojny światowej pastel zaginął i przez dziesięciolecia jego los pozostawał nieznany.

 

Dopiero w grudniu 2020 roku dzieło pojawiło się na polskim rynku sztuki. Zostało rozpoznane jako przedwojenna własność wawelskiej kolekcji, a po przeprowadzeniu postępowania restytucyjnego, w grudniu 2021 roku, wróciło na Zamek Królewski na Wawelu.

 

Świecznik, który odnalazł się w Londynie

 

Historie prezentowane w Kordegardzie nie dotyczą wyłącznie obrazów. Wśród odzyskanych obiektów znalazła się także aplika z głową Meduzy – wykonany z cyzelowanego i złoconego brązu świecznik ścienny, który przed wojną zdobił Salę Salomona w Pałacu na Wyspie w Łazienkach Królewskich.

 

Podczas niemieckiej okupacji wyposażenie Łazienek było systematycznie wywożone. W 1944 roku apliki trafiły wraz z innymi przedmiotami do zamku Fischhorn w Austrii. Po wojnie z ośmiu świeczników z głową Meduzy do Warszawy wróciły jedynie trzy. Pozostałe uznano za zaginione.

 

Jedna z aplik pojawiła się w listopadzie 2017 roku na aukcji w Londynie. Po rozpoznaniu obiektu Ministerstwo Kultury zwróciło się do domu aukcyjnego, który wycofał świecznik ze sprzedaży. Po kilkuletnim procesie i negocjacjach jego właściciel zdecydował się na zwrot. W 2023 roku aplika ponownie trafiła do Łazienek Królewskich.

 

Nie wszystkie dzieła zaginęły podczas wojny

 

Ekspozycja przypomina także, że restytucja dóbr kultury nie dotyczy wyłącznie strat poniesionych w latach 1939–1945. Część prezentowanych obiektów została skradziona lub nielegalnie wywieziona z Polski już po wojnie.

 

Jednym z najnowszych odzyskanych dzieł jest „Lato” Berthy Wegmann, duńskiej malarki pochodzenia szwajcarskiego. Obraz powstał przed 1906 rokiem i należy do zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Po wojnie został nielegalnie wywieziony z Polski i przez lata pojawiał się na zagranicznym rynku sztuki. Do kraju wrócił w 2025 roku z Danii.

 


„Lato”, Bertha Wegmann, domena publiczna.

 

Na ekspozycji można zobaczyć również odzyskaną w 2024 roku „Personifikację Wiary” – manierystyczną, polichromowaną i złoconą alabastrową rzeźbę z początku XVII wieku. Przez dziesięciolecia była znana przede wszystkim z dawnych fotografii. Kiedy podobny obiekt pojawił się na rynku sztuki, szczegółowe badania pozwoliły potwierdzić, że jest to zaginiony fragment historycznego epitafium z kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu.

 

Odzyskane – i ponownie razem

 

„Utracone / Odzyskane. Oblicza kobiet” pozwala zobaczyć obok siebie obiekty, które na co dzień znajdują się w różnych częściach Polski – m.in. na Zamku Królewskim na Wawelu, w Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, Muzeach Narodowych w Warszawie i we Wrocławiu, Muzeum Śląskim oraz Łazienkach Królewskich.

 

Łączy je nie tylko motyw kobiecej postaci, lecz przede wszystkim historia ich utraty i odzyskania. Ustalenie losów poszczególnych obiektów wymagało badań archiwalnych, porównywania dawnych fotografii i inwentarzy, śledzenia rynku sztuki, a niekiedy również wieloletnich negocjacji.

 

Skala wciąż prowadzonych poszukiwań pokazuje, że podobnych historii może być jeszcze wiele. Według danych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ostatnich latach udało się odzyskać ponad 920 obiektów, a obecnie prowadzonych jest ponad 200 spraw restytucyjnych w 18 krajach.

 

Jubileuszowa wystawa w Kordegardzie pokazuje więc nie tylko same dzieła, ale także pracę, która stoi za ich powrotem do polskich zbiorów. To historie obiektów rozpoznawanych po numerach inwentarzowych, dawnych fotografiach i znakach własnościowych, odnajdywanych na aukcjach w różnych częściach świata i odzyskiwanych po wielu dekadach nieobecności. Dziś ponownie można oglądać je w kolekcjach, do których należały przed zaginięciem.

 

„Utracone / Odzyskane. Oblicza kobiet”

22 października – 6 grudnia 2026 r.


Kordegarda. Galeria Narodowego Centrum Kultury
ul. Krakowskie Przedmieście 15, Warszawa

Wstęp wolny




Tworzenie tekstów o kulturze dobrze smakuje przy kawie.
Jeśli masz ochotę, możesz postawić kawę naszej redakcji.
Z góry serdecznie dziękujemy! ☕ 😊

Postaw mi kawę na buycoffee.to


Publikacja powstała w ramach
Społecznej kampanii edukacyjnej Legalna Kultura




Spodobał Ci się nasz artykuł? Podziel się nim ze znajomymi 👍


Do góry!