Dozwolony użytek

WARTO WIEDZIEĆ

/ Dozwolony użytek

Dozwolony użytek

Dozwolony użytek jest formą ograniczenia autorskich praw majątkowych i daje nam możliwość korzystania z chronionego takimi prawami utworu bez konieczności uzyskiwania zgody podmiotu uprawnionego tj. autora czy też np. wydawcy/producenta, który nabył autorskie prawa majątkowe.
Rozróżniamy zasadniczo dwa rodzaje dozwolonego użytku, tj. dozwolony użytek osobisty i publiczny. Dozwolony użytek osobisty umożliwia osobom fizycznym, korzystanie z rozpowszechnionych utworów w zakresie własnego użytku osobistego. Dozwolony użytek osobisty pozwala każdemu korzystać na własne potrzeby z rozpowszechnionego już chronionego utworu. Rozciąga się on także na osoby pozostające z nami w relacjach rodzinnych i towarzyskich.





podlaskie podlaskie podlaskie podlaskie podlaskie


PRAWO CYTATU

Jest to dosłowne przytoczenie fragmentu cudzego utworu lub drobnego utworu w całości. Cytaty wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości (parodia, pastisz, karykatura, wariacja muzyczna). Cytatów nie można modyfikować. Korzystając z cytatu należy podać każdorazowo autora i źródło, z którego on pochodzi.

KSIĄŻKI W BIBLIOTECE

Biblioteki mogą udostępniać nieodpłatnie egzemplarze utworów rozpowszechnionych (wypożyczać), sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów (jedna kopia dla zachowania księgozbioru) oraz udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem końcówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek. Takie korzystanie jest nieodpłatne i nie wymaga zgody twórcy (lub jego spadkobierców).

PROSTE INFORMACJE PRASOWE

Są to krótkie informacje prasowe o aktualnych wydarzeniach, opisujące stan faktyczny (np. opis kolizji drogowej). Takie informacje nie są traktowane jako utwór w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W praktyce oznacza to, iż nie istnieją żadne ograniczenia w zakresie możliwości korzystania z prostych informacji prasowych – ich modyfikowania, zaczerpywania z nich wiedzy o faktach opisanych w tych informacjach czy cytowania.

UTWORY LEGALNIE ROZPOWSZECHNIONE

Są to utwory, które zostały rozpowszechnione za zgodą twórcy (lub jego spadkobierców). Rozpowszechnienia nie musi dokonać bezpośrednio sam twórca – może on skorzystać z pomocy pośrednika, np. agencji fotograficznej czy dystrybutora filmów. Tylko z takich utworów wolno korzystać w ramach dozwolonego użytku.

MATERIAŁY NA LEKCJI

Instytucje naukowe i oświatowe (w tym szkoły) mogą, w celach dydaktycznych lub prowadzenia własnych badań, korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu oraz sporządzać w tym celu egzemplarze fragmentów rozpowszechnionego utworu. Oznacza to, iż nauczyciel może wykorzystywać na lekcjach cudze utworu w celu prowadzenia zajęć. Takie korzystanie jest nieodpłatne i nie wymaga zgody twórcy (lub jego spadkobierców). Należy jedynie pamiętać o poszanowaniu autorskich praw osobistych twórcy (które nigdy nie wygasają), czyli o oznaczeniu utworu imieniem i nazwiskiem twórcy.



Przykłady dozwolonego użytku osobistego:

- pobranie utworu muzycznego ze strony internetowej
- pożyczenie książki koledze z klasy
- wykonanie kopii płyty CD w celu puszczania jej w samochodzie
- puszczanie utworów muzycznych na domowej imprezie w gronie znajomych

Dozwolony użytek publiczny to możliwość korzystania z dzieła bez zgody uprawnionego podmiotu ze względu na ważny interes publiczny oraz potrzeby kulturalno-oświatowe.

W ramach tzw. dozwolonego użytku publicznego trzeba wymienić takie uprawnienia jak prawo cytatu, przedruk, przywileje należne bibliotekom, dozwolony użytek w celach naukowych (tzw. dozwolony użytek szkolny), dozwolony użytek dla dobra osób niepełnosprawnych, dozwolony użytek w sferze nadawania utworu, czy też rozpowszechnianie.

Prawo cytatu

Można przytaczać w utworach, które stanowią samoistną całość urywki innych utworów lub drobne utwory w całości. Jednak musi się to wiązać z potrzebą wyjaśnienia, analizy krytycznej, nauczania lub prawami gatunku twórczości (włączenie utworu do większej całości, bez której ta całość by nie mogła powstać).

W podręcznikach szkolnych, wypisach i antologiach umieszczanie cytatów jest dozwolone tylko ze względu na cel dydaktyczny i naukowy. W tym przypadku twórcy należy się jednak wynagrodzenie.

Przedruk

Prawo przedruku pozwala na wykorzystywanie w mediach sprawozdań o aktualnych wydarzeniach, różnych aktualnych wypowiedzi, fotografii reporterskich, artykułów na tematy polityczne lub gospodarcze, a także streszczeń utworów i mów wygłoszonych publicznie.

Przywileje bibliotek

Biblioteki, archiwa lub szkoły mogą udostępniać nieodpłatnie egzemplarze utworów dla celów badawczych lub poznawczych. Mogą również zlecać sporządzenie egzemplarzy w celu uzupełnienia swojego zbioru lub stworzenia bazy swoich zasobów.

Dozwolony użytek w celach naukowych (szkoły)

Instytucje naukowe i oświatowe mogą korzystać z utworów oraz utrwalać ich fragmenty w celach naukowych lub do prowadzenia własnych badań. Warunkiem skorzystania z tej formy dozwolonego użytku jest jednak aby dotyczyło to utworu już wcześniej rozpowszechnionego, było dokonywane jedynie w celach naukowych lub oświatowych, oraz podmiot korzystający z tej formy dozwolonego korzystania z utworów, nie może z tego czerpać korzyści finansowych.

Dozwolony użytek publiczny zezwala na publiczne wykonanie utworów podczas różnych ceremonii np. otwarcie roku szkolnego (jeżeli nie jest to związane z osiąganiem korzyści majątkowych i nie jest dokonywane w celu promocyjnym, reklamowym lub wyborczym).

Dozwolony użytek dla dobra osób niepełnosprawnych

Można korzystać z utworów dla dobra osób niepełnosprawnych. Eksploatacja dzieła musi odnosić się jednak bezpośrednio do ich upośledzenia.

Dozwolony użytek w sferze nadawania utworu

Można rozpowszechniać za pomocą anteny zbiorowej oraz sieci kablowej utwory nadawane przez radio i telewizję. Jednak grono odbiorców musi być oznaczone i zamknięte, np. odbiorcy znajdują się w jednym budynku lub w zespole domów jednorodzinnych.

Rozpowszechnianie

Możliwe jest rozpowszechnianie utworów wystawionych na stałe w ogólnie dostępnych miejscach takich jak: drogi, ulice, czy ogrody. Ponadto dla promocji utworów można rozpowszechniać w katalogach lub innych publikacjach, utwory wystawione w muzeach, galeriach oraz salach wystawowych.

Schemat


DLA ODBIORCY W DOMU

Podstawowe reguły
Dozwolony użytek prywatny – takie sformułowanie warto zapamiętać. W zasadzie ta reguła, wyrażona w prawie autorskim, pozwala każdemu odbiorcy nieodpłatnie i legalnie korzystać z utworów (filmów, muzyki, książek), ale pod dwoma warunkami:

Po pierwsze, utwory takie jak filmy, muzyka, książki, itd. – muszą być rozpowszechnione, czyli legalnie udostępnione przez twórcę lub uprawnionego w jakikolwiek sposób (płyta CD, druk, internet).

Po drugie, korzystanie z takich utworów może dotyczyć jedynie pojedynczych egzemplarzy.

Dopiero po spełnieniu tych warunków wolno korzystać z utworu – w zakresie własnego użytku osobistego (wykluczone jest jakiekolwiek komercyjne jego np. rozpowszechnianie) i jedynie w kręgu osób, który łączy stosunek osobisty (rodzina, przyjaciele).

Zatem, rodzinie przy kolacji (mama, tata i dwójka dzieci) wolno legalnie z płyty CD puścić najnowsze hity muzyczne – mimo, że to babcia kupiła tę płytę wnukowi na urodziny.

W grupie osób których nie łączy stosunek osobisty, będzie to na przykład tzw. „znajomy z widzenia” – np. znana z widzenia codziennie nieznajoma osoba z autobusu do pracy.

Kopiowanie muzyki i filmów
Co do zasady zapisywanie bądź kopiowanie udostępnionych legalnie utworów muzycznych czy filmowych jest dozwolone. Pod warunkiem, że takie działanie ma na celu zabezpieczenie czy przeniesienie utworów np. na inny nośnik, czyli choćby na nowo zakupiony komputer.

Na pewno niedozwolone jest w ramach dowolnego użytku masowe kopiowanie utworów (muzyki, filmów) w celu ich rozpowszechnienia innych użytkownikom.

Przesyłanie e-mailem utworów
Takie same zasady obowiązują przy przesyłaniu utworów przy wykorzystaniu poczty elektronicznej. Prawo nie zakazuje legalnego przesyłania (w ramach dozwolonego użytku) muzyki czy filmów osobom najbliższym (rodzinie, przyjaciołom).

DLA NAUCZYCIELA

Pokazy na lekcjach
Muzyka czy filmy mają często nie tylko ogromną wartość artystyczną, ale również dydaktyczną. Nauczyciele mogą podczas lekcji prezentować i omawiać takie utwory w ramach tzw. dozwolonego użytku publicznego. Zatem, podczas lekcji języka polskiego można bez konieczności wykupienia licencji zaprezentować projekcję „Krzyżaków” w reżyserii Aleksandra Forda i następnie omówić na lekcji ten znany film.

Cały utwór i jego fragment

Podczas lekcji nauczyciel może zarówno pokazać cały utwór (film, muzykę) lub jego fragment, a także przynieść skopiowane fragmenty np. wiersza i rozdać je uczniom na lekcji, jeśli takie działanie wspomoże cel dydaktyczny i usprawni prowadzenie lekcji.

Legalnie nie dla każdego nauczyciela
Z uprawnienia takiego mogą korzystać nauczyciele szkół – instytucji oświatowych.

Takich możliwości nie mają na przykład lektorzy w szkole językowej czy instruktorzy na kursie prawa jazdy. Zatem krąg osób jest określony przepisami prawa.

DLA STUDENTÓW I DOKTORANTÓW

Napisanie pracy magisterskiej czy licencjackiej to nie lada zadanie dla studentów ostatniego roku studiów. Przy tworzeniu takiego dzieła (w przypadku prac doktorskich – w jeszcze szerszym zakresie) koniecznie jest korzystanie dorobku naukowego poprzedników.

Jednak przygotowując pracę magisterską czy doktorską dozwolone jest korzystanie z tzw. prawa cytatu. Pozwala ono na włączenie do własnego dzieła fragmentu innego utworu.

Takie działanie jest legalne przy zachowaniu kilku zasad.

Cytować można jedynie na potrzeby własnego dzieła. Fragment innego utworu, który zostanie tak zamieszczony, musi być legalnie rozpowszechniony, czyli na przykład został zaczerpnięty z opublikowanej legalnie książki. Przepisy nie określają, jak duży fragment można cytować, ale z pewnością nie wolno w ten sposób cytować całego utworu, chyba że jest drobny.

Korzystanie z prawa do cytatu musi być uzasadnione „wyjaśnianiem” danego dzieła, jego „analizą krytyczną” bądź „nauczaniem lub prawami gatunku twórczości”. Nadto, z prawa takiego można korzystać pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła.

DLA PROGRAMISTÓW KOMPUTEROWYCH

Informatyk (programista komputerowy) to jeden z bardziej przyszłościowych zawodów. Dlatego wielu młodych ludzi poważnie zastanawia się nad wyborem takiej ścieżki kariery. Choć w praktyce ten zawód nie jest tzw. zawodem regulowanym, czyli każdy ma prawo go wykonywać (bez konieczności uzyskania specjalnych uprawnień), to już wytwór pracy informatyka podlega ochronie prawnej wynikającej z przepisów prawa autorskiego.

Co do zasady programy komputerowe podlegają ochronie jak utwory literackie, czyli tak samo jak np. książki. Ochrona przyznana programowi obejmuje wszystkie formy jego wyrażenia. Jednak idee i zasady będące podstawą jakiegokolwiek elementu programu komputerowego (w tym podstawą łączy) – nie podlegają ochronie. Zatem ochronie podlega twórczy wkład, a nie ogólne czy techniczne zasady działania programu.

Będąc informatykiem można prowadzić działalność w różnej formie. Np. prowadząc jednoosobową firmę. Wówczas prawa autorskie powstałe w ramach tak prowadzonej działalności zawsze będą należeć do informatyka – jako twórcy. Inna sytuacja może wystąpić, gdy jest on zatrudniony na umowę o pracę. Wówczas prawa majątkowe do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przysługują pracodawcy, chyba że co innego wynika z umowy o pracę.

Mimo, że programiście czy osobie uprawnionej (czyli takiej, na rzecz której informatyk przeniósł prawa majątkowe do programu komputerowego) przysługują autorskie prawa majątkowe, to ustawowo są one ograniczone – na rzecz użytkowników, którzy bez zgody uprawnionego mają prawo np. wykonać kopię zapasową programu komputerowego.

DLA FOTOGRAFÓW AMATORÓW

Ile razy każdemu z Nas przytrafiło się być fotografem amatorem, szczególnie takim, który przypadkowym ludziom zrobił fotografię „na ulicy”. Często też na prośbę tych osób.

W takim przypadku, choć pewnie niewiele osób zdaje sobie z tego sprawę, autorskie prawa majątkowe do zdjęcia będą należeć do osoby, która fotografię wykonała, czyli faktycznie nacisnęła przycisk w aparacie – nawet nie będącym jej własnością.

Fotograf jest twórcą dzieła, które stworzył, a autorskie prawa majątkowe co do zasady przysługują twórcy. Nadto, żeby uniknąć wątpliwości, nawet jeśli jesteśmy fotografami amatorami, to warto zrobione zdjęcie podpisać, w szczególności gdy jest zamieszczone na naszej prywatnej stronie WWW czy prowadzonym blogu.

Domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu. Czyniąc taki krok z dużym prawdopodobieństwem unikniemy udowodnienia, że to w rzeczywistości nasze zdjęcie.

Amatorskie zdjęcia możemy udostępnić innym osobom w celu ich opublikowania, np. przez brata na Facebook’u. Nie jest do tego potrzebna umowa na piśmie, gdyż w takim przypadku możemy udzielić zgody w ramach ustnej licencji niewyłącznej.



Praktyczny przykład

Jeden z uczniów ściągnął film z Internetu za pomocą sieci p2p (torrent) na swój komputer, jednocześnie udostępniając ten film pozostałym użytkownikom tej sieci służącej do wymiany plików pomiędzy użytkownikami. Czy w tej sytuacji uczeń korzysta z utworu w ramach dozwolonego użytku?? Niestety nie, gdyż korzystanie z sieci torrent wymaga — przy pobieraniu — równoczesne udostępniania plików. O ile pobieranie plików mieści się w granicach dozwolonego użytku, to ich publiczne rozpowszechnianie już jest niezgodne z prawem.

Bardzo ważne!!

Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła pochodzenia utworu.

Pytania i odpowiedzi

Czy możliwe jest legalne przegrywanie z torrentów i kopiowanie płyt?
Wykorzystanie archiwalnych artykułów prasowych w wirtualnym muzeum
Projekcje filmowe w bibliotece
Utwór muzyczny w uczniowskim filmie o szkole

Podstawa prawna

Art. 23-35 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.



Do góry!


Społeczna Kampania edukacyjna Legalna Kultura realizowana przez Fundację Legalna Kultura

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej